TÜRK BORÇLAR KANUNU ÖZEL HÜKÜMLER kapsamında satış sözleşmesi; ekonomik ve ticari hayatın merkezinde yer alan, mülkiyetin naklini doğuran en temel borçlandırıcı işlemdir. Bu çalışmada 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu hükümleri, madde gerekçeleri, doktrindeki temel ayrımlar ve Yargıtay’ın yerleşik içtihatları sistematik olarak incelenmiştir.

1. Satış Sözleşmesinin Tanımı, Hukuki Nitelikleri ve Esaslı Unsurları

İlgili Kanun Maddesi: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu Madde 207

"Satış sözleşmesi, satıcının, satılanın zilyetlik ve mülkiyetini alıcıya devretme, alıcının ise buna karşılık bir bedel ödeme borcunu üstlendiği sözleşmedir. Sözleşme ile aksi kararlaştırılmadıkça veya aksine bir adet bulunmadıkça, satıcı ve alıcı borçlarını aynı anda ifa etmekle yükümlüdürler. Durum ve koşullara göre belirlenebilen bedel, kararlaştırılmış bedel sayılır."

Özet ve Genel Açıklama

Satış Sözleşmesinin Tanımı ve Hukuki Niteliği: Satış sözleşmesi, Türk Borçlar Kanununda satıcının, satılanın zilyetlik ve mülkiyetini alıcıya devretme; alıcının ise buna karşılık kararlaştırılan bir bedeli ödeme borcunu üstlendiği iki taraflı bir borç ilişkisi olarak tanımlanmıştır. Hukuki niteliği itibarıyla borçlandırıcı bir işlem niteliğinde olan bu sözleşme, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla (rızai olarak) kurulur. Satış sözleşmesi tam iki tarafa borç yükleyen ve ivazlı (karşılıklı) bir sözleşmedir; taraflar edimlerini kural olarak aynı anda ifa etmekle yükümlüdür (TBK m. 97 ve m. 207/II).

Satış Sözleşmesinin Esaslı Unsurları: Sözleşmenin hukuken varlık kazanabilmesi için üç temel esaslı unsurun bir arada bulunması şarttır:

Satılan Mal: Taşınır veya taşınmaz maddi eşya olabileceği gibi, mülkiyeti ve zilyetliği devredilebilir haklar (alacak hakları, fikri ve sınai haklar, miras payı vb.) da satım sözleşmesine konu olabilir.
Satış Bedeli (Semen): Malın karşılığında ödenecek miktar para olarak belirlenmelidir. Bedelin mutlaka sözleşme anında rakamsal olarak gösterilmesi şart değildir; durum ve koşullara göre belirlenebilir (hesaplanabilir) olması da geçerlilik için yeterlidir (TBK m. 207/III).
Anlaşma: Tarafların malın zilyetlik ve mülkiyetinin devri ile bedel ödenmesi hususunda karşılıklı iradelerinin uyuşmasıdır.

Özel Kanunlar ve Milletlerarası Sözleşmelerle İlişkisi: Alıcının tüketici olduğu satışlarda 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun hükümleri öncelikli olarak uygulanır. Uluslararası ticari malların satımında ise Türkiye'nin taraf olduğu Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması (CISG - Viyana Satım Sözleşmesi) hükümleri uygulanma alanı bulur.

TBK Madde 207 Kanun Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 182 nci maddesini karşılamaktadır. Tasarının iki fıkradan oluşan 207 nci maddesinde, satış sözleşmesinin tanımı ve aynı anda ifa kuralı düzenlenmektedir. 818 sayılı Borçlar Kanununun 182 nci maddesinin birinci fıkrasında kullanılan 'beyi' ve 'şey' kelimeleri yerine, Tasarıda 'satış sözleşmesi' ve 'mal' kelimeleri kullanılmıştır. Maddenin ikinci fıkrasında ise, taraflar aksini kararlaştırmadıkça veya aksine bir adet bulunmadıkça, satıcı ve alıcının borçlarını aynı anda ifa etmekle yükümlü oldukları belirtilmiş; 818 sayılı Kanundaki 'mebi ile semenin' ibaresi 'satıcı ve alıcı borçlarını' şeklinde ifade edilerek ifa sırasındaki karşılıklılık esasına netlik kazandırılmıştır.

2. Satış Sözleşmesinde Yarar ve Hasarın İntikali

İlgili Kanun Maddesi: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu Madde 208

"Kanundan, durumun gereğinden veya sözleşmede öngörülen özel koşullardan doğan ayrık haller dışında, satılanın yarar ve hasarı; taşınır satışlarında zilyetliğin devri, taşınmaz satışlarında ise tescil anına kadar satıcıya aittir. Taşınır satışlarında, alıcının satılanın zilyetliğini devralmada temerrüde düşmesi durumunda, zilyetliğin devri gerçekleşmiş gibi hasar alıcıya geçer. Satıcı alıcının isteği üzerine satılanı ifa yerinden başka bir yere gönderirse, yarar ve hasar, satılanın taşıyıcıya teslim edildiği anda alıcıya geçer."

Özet ve Genel Açıklama

Yarar ve Hasarın Geçiş Zamanı: Satış sözleşmelerinde satılan malın yarar (ürünler/semede) ve hasarının (kazaya uğrama, yok olma, bozulma) ne zaman alıcıya geçeceği TBK m. 208'de düzenlenmiştir. Mülga 818 sayılı Borçlar Kanunundaki 'sözleşmenin kurulması anı' esası terk edilerek, modern hukuk ilkelerine ve İsviçre Borçlar Kanununa uygun olarak 'zilyetliğin devri anı' esası kabul edilmiştir.

Kural ve İstisnaları: Kanundan veya sözleşmede öngörülen özel durumlardan doğan istisnalar saklı kalmak üzere, satılanın yarar ve hasarı zilyetliğin alıcıya devredildiği ana kadar satıcıya, devir anından itibaren ise alıcıya geçer. Kanunda öngörülen özel durumlar:

Alıcının Temerrüdü: Alıcı satılanı teslim almaktan kaçınır ve temerrüde düşerse, zilyetlik henüz devredilmemiş olsa dahi yarar ve hasar alıcıya geçer (TBK m. 208/II).
Çeşit (Cins) Borçları: Satılan mal miktar ve çeşit olarak belirlenmişse, malın belirginleştirilmesi (ayırma/seçme) ve zilyetliğin devredilmesi şarttır.
Başka Bir Yere Gönderilme (Taşıyıcıya Teslim): Satıcı satılanı alıcının isteği üzerine ifa yerinden başka bir yere gönderirse, malın taşıyıcıya (kargoya/nakliyeciye) teslim edildiği andan itibaren yarar ve hasar alıcıya geçer (TBK m. 208/III).

TBK Madde 208 Kanun Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 183 üncü maddesini karşılamaktadır. Tasarının üç fıkradan oluşan 208 inci maddesinde satış sözleşmesinde yarar ve hasarın geçişi düzenlenmektedir. 818 sayılı Borçlar Kanununun 183 üncü maddesinde yarar ve hasarın intikalinde 'sözleşmenin kurulması anı' esas alınmışken; Tasarıda mülkiyetin nakli ilkeleriyle uyum sağlamak üzere 'zilyetliğin devri anı' esası getirilmiştir. Böylece taşınır satışlarında zilyetlik alıcıya devredilmedikçe, beklenmeyen haller nedeniyle mala gelecek zararlara satıcının katlanması ilkesi benimsenerek alıcı lehine önemli bir koruma sağlanmıştır.

3. Taşınır Satışının Konusu ve Kapsamı

İlgili Kanun Maddesi: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu Madde 209

"Taşınır satışı, taşınmazlar dışında kalan ve taşınabilir nitelikteki şeylerin satışı ile elektrik enerjisi ve su gibi doğa güçlerinin satışıdır. Taşınmazdan ayrıldıktan sonra devredilmek üzere satılan ürünler, yapının yıkıntıları ve taş ocağından çıkarılacak taşlar gibi bütünleyici parçaların satışı da taşınır satışı sayılır."

Özet ve Genel Açıklama

Taşınır Satışının Kapsamı: TBK m. 209 uyarınca taşınır satışı, taşınmazlar dışında kalan ve taşınabilir nitelikteki tüm maddi şeyler ile edinmeye elverişli hukuki haklar ve doğal güçlerin satışını kapsar.

Taşınır Nitelikteki Mal ve Hak Türleri:

Medeni Kanuna Göre Taşınırlar: Elle tutulur, taşınabilir tüm eşyalar (araçlar, makineler, stoklar, ev eşyaları vb.) ile elektrik ve gaz gibi doğal güçler (TMK m. 762).
Özel Kanunlarda Taşınır Sayılanlar: Ticari İşlemlerde Taşınır Rehni Kanunu kapsamındaki işletme tesisatı, ticari plaka, stoklar; TTK m. 997 uyarınca gemi siciline kayıtlı olmayan Türk gemileri.
Taşınmazdan Ayrılabilen Bütünleyici Parçalar: Ürünler, yapının yıkıntıları (enkaz), taş ocağından çıkarılan taşlar ve madenler. Bunlar taşınmaz üzerinde bulundukları sürece taşınmazın bütünleyici parçası olup, ayrıldıkları veya ayrılmaları kararlaştırıldığı andan itibaren taşınır satımına konu olurlar (TBK m. 209/II).
Tapusuz Taşınmazlar: Tapu siciline kayıtlı olmayan taşınmazların mülkiyeti değil, sadece fiili zilyetliği devredilebildiğinden Yargıtay içtihatları gereğince tapusuz taşınmaz zilyetlik devirleri taşınır satışı hükümlerine tabidir.

TBK Madde 209 Kanun Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 184 üncü maddesini karşılamaktadır. Tasarının iki fıkradan oluşan 209 uncu maddesinde taşınır satışının konusu düzenlenmektedir. Maddenin birinci fıkrasında taşınır satımının konusu 'Türk Medeni Kanunu uyarınca taşınır sayılan şeyler ile elektrik enerjisi ve su gibi doğa güçleri' ve diğer kanunlarda taşınır sayılan varlıklar olarak tanımlanmıştır. İkinci fıkrada ise ürünler, yıkıntılar ve taş ocağından çıkarılan taşlar gibi taşınmazdan ayrılabilen bütünleyici parçaların da ayrılmalarından sonra taşınır satışının konusunu oluşturacağı açıklığa kavuşturulmuştur.

4. Satıcının Borçları: Zilyetlik ve Mülkiyetin Devri Borcu

İlgili Kanun Maddesi: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu Madde 210

"Satıcı, satılanın mülkiyetini alıcıya geçirmek amacıyla zilyetliğini ona devretmekle yükümlüdür."

Özet ve Genel Açıklama

Satıcının Asli İfa Borcu: Satış sözleşmesinde satıcının en temel asıl borcu, satılanın mülkiyetini alıcıya geçirmek amacıyla zilyetliğini ona devretmektir (TBK m. 210). Satış sözleşmesi borçlandırıcı bir işlem olup mülkiyeti kendiliğinden nakletmez; mülkiyetin devri için tasarruf işleminin (zilyetliğin teslimi/nakli) gerçekleştirilmesi zorunludur.

İfa Koşulları ve Hukuki Sonuçları: Satıcı borcunu ifa ederken malı ayıpsız, zapttan arı ve sözleşmeye uygun olarak teslim etmekle yükümlüdür. Zilyetliğin devri fiilen malın alıcıya verilmesi şeklinde olabileceği gibi zilyetliğin havalesi, kısa elden teslim veya zilyetlik sözleşmesi ile de gerçekleşebilir. Satıcı mülkiyeti nakletme borcunu yerine getirmediği takdirde alıcı borcun ifasını talep edebileceği gibi borçlunun temerrüdü hükümlerine (TBK m. 123-126) başvurabilir.

TBK Madde 210 Kanun Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 185 inci maddesini karşılamaktadır. Tasarının tek fıkradan oluşan 210 uncu maddesinde satıcının zilyetliği devir borcu düzenlenmektedir. Maddede satıcının en önemli asli borcunun, satılanın mülkiyetini alıcıya geçirmek amacıyla zilyetliğini alıcıya devretmek olduğu vurgulanmıştır. 818 sayılı Borçlar Kanunundaki 'zilyetliğin tevdii ve mülkiyetin nakli' ibaresi yerine 'mülkiyetini geçirmek amacıyla zilyetliğini alıcıya devretmek' ifadesi kullanılarak borçlandırıcı işlem ile tasarruf işlemi arasındaki hukuki ilişki açıkça belirtilmiştir.

5. Satış Sözleşmesinde Devir ve Taşıma Giderleri

İlgili Kanun Maddesi: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu Madde 211

"Aksine sözleşme veya adet yoksa, ölçme ve tartma gibi devir giderleri satıcıya; satılanı teslim alma ve satılanın ifa yerinden başka bir yere taşınması giderleri alıcıya aittir. Gidersiz devir kararlaştırılmışsa satıcı, taşıma giderlerini üstlenmiş sayılır."

Özet ve Genel Açıklama

Giderlerin Paylaşımı İlkesi: Satış sözleşmesinin ifası sırasında ortaya çıkan devir ve taşıma masraflarının kimin tarafından karşılanacağı TBK m. 211'de düzenlenmiştir. Kanundaki düzenleme yedek hukuk kuralı niteliğinde olup taraflar aksini kararlaştırabilirler.

Kanuni Dağılım ve Franko Teslim Şartı: Aksi kararlaştırılmadıkça veya yerel adet bulunmadıkça:

Devir Giderleri: Satılanın ölçülmesi, tartılması, sayılması ve teslim anına kadar hazırlanmasına ilişkin giderler satıcıya aittir (TBK m. 211/I).
Teslim Alma ve Taşıma Giderleri: Satılanın teslim alınması giderleri ile satılanın teslim yerinden başka bir yere taşınması (nakliye, ambalaj, yükleme vb.) giderleri alıcıya aittir (TBK m. 211/I).
Gidersiz Devir (Franko Teslim): Sözleşmede satılanın 'gidersiz devredileceği' (franko teslim) kararlaştırılmışsa, satıcı taşıma ve nakliye giderlerini de üstlenmiş sayılır (TBK m. 211/II).

TBK Madde 211 Kanun Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 186 ncı maddesini karşılamaktadır. Tasarının iki fıkradan oluşan 211 inci maddesinde devir ve taşıma giderleri düzenlenmektedir. Maddenin birinci fıkrasında, aksine sözleşme veya adet yoksa, ölçme ve tartma gibi devir giderlerinin satıcıya; teslim alma ve başka yere taşıma giderlerinin ise alıcıya ait olduğu kuralı korunmuştur. İkinci fıkrada ise ticari hayatta yaygın olarak kullanılan 'gidersiz devir' (franko) şartının hukuki anlamı açıklanarak, bu halde satıcının taşıma giderlerini üstlenmiş sayılacağı hükme bağlanmıştır.

6. Taşınır Satışında Bedelin Belirlenmesi ve Cari Fiyat Esası

İlgili Kanun Maddesi: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu Madde 233

"Alıcı, satış bedelini belirtmeksizin malı kesin olarak sipariş etmişse satış, siparişin verildiği yer ve zamandaki ortalama cari fiyat üzerinden yapılmış sayılır."

Özet ve Genel Açıklama

Siparişte Bedel Gösterilmemesi Hali: Satış sözleşmesinde bedelin sözleşme anında rakamsal olarak gösterilmesi zorunlu değildir. Alıcının satış bedelini belirtmeksizin malı kesin olarak sipariş ettiği veya satıcının malı bedel belirtmeden teslim ettiği durumlarda sözleşmenin geçerliliği TBK m. 233 ile teminat altına alınmıştır.

Cari Fiyat Karinesi ve Hesaplama Usulü: TBK m. 233 uyarınca, alıcı satış bedelini belirtmeksizin malı kesin olarak sipariş etmişse satış, siparişin verildiği yer ve tarihteki cari piyasa fiyatı üzerinden yapılmış sayılır. Cari fiyat bulunmayan hallerde ise bedel, piyasa rayiçleri, borsa fiyatları ve ticaret odası verileri gibi objektif ölçütlerle tespit edilir. Bu düzenleme TBK m. 207/III'te yer alan 'durum ve koşullara göre belirlenebilen bedel kararlaştırılmış bedel hükkündedir' genel kuralının taşınır satışlarındaki somut görünümüdür.

TBK Madde 233 Kanun Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 209 uncu maddesini karşılamaktadır. Tasarının tek fıkradan oluşan 233 üncü maddesinde taşınır satışında bedelin belirlenmesi düzenlenmektedir. Maddede alıcının bedel göstermeksizin malı kesin olarak sipariş etmesi halinde, aksi kararlaştırılmadıkça satışın sipariş yer ve tarihindeki cari fiyat üzerinden yapılmış sayılacağı kabul edilmiştir. Böylece ticari ve günlük hayatta bedeli sonradan belirlenmek üzere yapılan siparişlerin geçerliliği korunmuş ve bedel uyuşmazlıklarında uygulanacak objektif ölçüt belirlenmiştir.

7. Taşınır Satış Sözleşmesinin Şekli, Şekil İstisnaları ve Teyit Mektubu

İlgili Mevzuat: TBK m. 12, Özel Kanunlar ve 6102 sayılı TTK m. 21/III

"Sözleşmelerin geçerliliği, kanunda aksi öngörülmedikçe, hiçbir şekle bağlı değildir." (TBK m. 12)
"Telefonla, telgrafla, herhangi bir iletişim veya bilişim aracıyla veya diğer bir teknik araçla ya da sözlü olarak kurulan sözleşmelerle yapılan açıklamaların içeriğini doğrulayan bir yazıyı alan kişi, bunu aldığı tarihten itibaren sekiz gün içinde, itirazda bulunmamışsa, teyit mektubunun sözleşmeye veya açıklamalara uygun olduğunu kabul etmiş sayılır." (TTK m. 21/III)

Özet ve Genel Açıklama

Şekil Serbestisi ve Kanuni İstisnalar: Türk Borçlar Kanununda şekil serbestisi asıl ilkedir (TBK m. 12). Taşınır satış sözleşmelerinin geçerliliği kural olarak hiçbir şekle tabi değildir; sözlü, yazılı veya zımni irade açıklamalarıyla kurulabilir.

Ancak kanunlardan kaynaklanan emredici istisnalar şunlardır:

Motorlu Araç Satışları: 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu m. 20/d uyarınca tescilli motorlu araçların satış ve devri ancak noterler tarafından resmi şekilde yapıldığında geçerlidir; aksi halde satış kesin olarak hükümsüzdür.
Fikri ve Sınai Hak Devirleri: 5846 sayılı FSEK m. 52 uyarınca mali hak devirleri yazılı şekilde; 6769 sayılı SMK m. 148 uyarınca sınai hak devirleri noter onaylı resmi yazılı şekilde yapılmalıdır.
İradi Şekil: Taraflar kanunen geçerlilik şekline tabi olmayan bir taşınır satışını yazılı şekilde yapmayı kararlaştırabilirler (TBK m. 17).

İspat Rejimi ve Teyit Mektubu (TTK m. 21/III): Sözleşmenin geçerliliği şekle bağlı olmasa da uyuşmazlık halinde HMK m. 200 uyarınca belirli tutarı aşan satış sözleşmelerinin varlığı senetle (yazılı belge) ispat edilmelidir. Ticari satışlarda ise TTK m. 21/III uyarınca, sözlü veya iletişim araçlarıyla yapılan satış açıklamalarına ilişkin teyit mektubu alan taraf 8 gün içinde itiraz etmezse teyit mektubu içeriğini kabul etmiş sayılır.

TBK Madde 12 ve TTK Madde 21/III Kanun Gerekçesi

TBK m. 12 ile borç ilişkilerinde irade serbestisinin bir uzantısı olarak şekil serbestisi ilkesi düzenlenmiştir. Özel kanunlardaki (Karayolları Trafik Kanunu, FSEK, SMK) emredici şekil kuralları ise kamu düzeni, mülkiyet güvenliği ve resmi tescil zorunluluğu gerekçesiyle getirilmiştir. TTK m. 21/III gerekçesinde ise ticari hayatta sürati ve güveni sağlamak amacıyla tacirler arasındaki sözlü görüşmelerin teyit mektubuyla belgelendirilmesi ve 8 günlük itiraz süresiyle sözel anlaşmaların kesinleştirilmesi hedeflenmiştir.

Makaleler